Lefke'de yaşayanlar ya da oraya taşınmayı düşünenler, er geç eski maden sahalarını duyar. Gemikonağı ve Lefke çevresinde uzun yıllar bakır madenciliği yapıldı. Madenler kapandı, ama geride atık yığınları ve havuzlar kaldı. Kuyu suyu kullanan biri için soru doğaldır: bu sahalar suyumu etkiliyor mu?
Bu yazı Lefke suyunun kirli olduğunu söylemiyor; ölçmeden bilinemez. Aynı bölgede bir kuyu temiz, yanındaki farklı çıkabilir. Bu yazı, riski nasıl öğreneceğinizi ve sonuca göre neler yapabileceğinizi anlatıyor.
Maden atıkları suya nasıl karışabilir?
Maden atıklarında doğal olarak metal içeren kayaç parçaları bulunur. Yağmur suyu bu yığınlardan geçtiğinde, özellikle asidik bir ortam oluşmuşsa, bazı metaller çözünüp yüzey suyuna ya da yeraltı suyuna taşınabilir. Bu sürecin ne ölçüde yaşandığı; atığın türüne, kuyunun derinliğine, toprağın yapısına ve suyun akış yönüne bağlıdır.
Bölgede akla gelen metaller arasında bakır, demir, çinko, kurşun, kadmiyum ve arsenik sayılabilir. Bunların bir kısmı suya tat ve renk verir, bir kısmı ise hiçbir iz bırakmaz. Bu yüzden suyun berrak ve lezzetli olması tek başına bir güvence sayılmaz.
Şebeke suyu ve kuyu suyu farklı konulardır
Belediye şebekesinden gelen su, kaynağı ve arıtması kamu kurumlarınca yönetilen bir sudur. Bu yazının asıl konusu kendi kuyusunu kullanan evler, bahçeler ve işletmelerdir. Şebeke suyuyla ilgili genel değerlendirme KKTC'de musluk suyu içilir mi yazısında.
Hangi analizi istemelisiniz?
Kuyu suyunu içiyor ya da yemekte kullanıyorsanız akredite bir laboratuvarda analiz yaptırın. Laboratuvara gitmeden önce şunları konuşun:
- Metal paneli: bakır, kurşun, kadmiyum, arsenik, demir, mangan, çinko gibi metallerin hangilerinin ölçüldüğünü sorun.
- Genel parametreler: pH, iletkenlik ya da TDS, sertlik.
- Mikrobiyolojik analiz: özellikle sığ kuyularda ve foseptiğe yakın kuyularda.
- Nitrat: çevrede tarım yapılıyorsa.
Numune alma şekli sonucu etkiler. Laboratuvarın verdiği şişeyi kullanın, nasıl doldurulacağını ve ne kadar sürede teslim edileceğini sorun. Bazı metaller için özel şişe ve koruyucu gerekir.
Sonuçlar geldiğinde değerleri içme suyu standartlarıyla karşılaştırmasını laboratuvardan isteyin; analiz türleri için su kalitesi testi rehberi özet verir. Bir değer sınırı aşıyorsa ya da sınıra yakınsa, sağlıkla ilgili sorularınızı doktorunuzla konuşun.
Ücretsiz TDS ölçümü burada ne kadar işe yarar?
TDS ölçümü suda çözünmüş maddelerin toplamını gösterir. Bir kuyunun genel karakteri hakkında fikir verir, aynı kuyunun zaman içinde değişip değişmediğini izlemeye yarar. Ama ağır metalleri tek tek göstermez. Düşük bir TDS değeri, suda metal olmadığı anlamına gelmez. Bu yüzden maden bölgesinde TDS ölçümünü laboratuvar analizinin yerine değil, yanında düşünün.
Arıtma ne yapabilir?
Ev tipi ters ozmoz cihazı, sudaki pek çok metali önemli ölçüde azaltır. İçme ve yemek suyu için yaygın kullanılan çözüm budur. Çalışma mantığı ters ozmoz sistemi nedir yazısında; ürün tarafında ev tipi ters ozmoz cihazları var.
Bazı sınırları da bilmek gerekir:
- Cihazın ne kadar azalttığı metalin türüne, suyun pH'ına ve cihazın durumuna göre değişir. Özellikle arsenik, sudaki kimyasal biçimine göre farklı davranır.
- Membran ve filtreler zamanında değişmezse verim düşer. Metal kaygısı olan bir evde bakım takvimi ertelenmemeli.
- Cihazı taktıktan sonra arıtılmış suyu da bir kez analiz ettirmek, cihazın işini yaptığını görmenin tek yoludur.
Demir ve mangan suyu kızıl ya da kahverengi yapıyorsa, ters ozmozdan önce bu maddelere özel bir ön arıtma gerekebilir. Aksi halde membran hızla tıkanır.
Aktif karbon filtre tek başına ağır metal için bir çözüm değildir; ağırlıklı olarak klor, tat ve koku içindir. Sınırları aktif karbon filtre yazısında.
Bahçe ve hayvanlar
Kuyu suyunu sulama ya da hayvanlar için kullanıyorsanız, analiz sonucunu bir ziraat mühendisi ya da veterinerle de paylaşın. Bitkiler ve hayvanlar için uygun değerler, içme suyu sınırlarından farklı olabilir.
Ev alacak ya da kiralayacaksanız
Kuyulu bir ev bakıyorsanız, satıcıya ya da ev sahibine son analiz raporunu sorun. Yoksa, karar vermeden önce kendiniz yaptırın. Bir analiz ücreti, yanlış bir karardan çok daha ucuzdur. Elinize eski bir rapor verilirse tarihine bakın; kuyu suyu yıllar içinde değişebilir, özellikle kuyu derinleştirildiyse ya da çevrede yeni kuyular açıldıysa.
Analiz sonucu elinizdeyse
Laboratuvar sonucunda hangi değerin neye işaret ettiğini ve hangi arıtma yönteminin uygun olduğunu konuşabiliriz. Lefke'de de çalışıyoruz: Kuzey Kıbrıs genelinde (Lefkoşa, Girne, Gazimağusa, İskele, Güzelyurt, Lefke ve köyleri) hizmet veriyoruz; ziyaret gününü bölgenize göre planlarız. Soru ve sonuçlar için WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz. Ücretsiz su testi yalnız TDS ölçer; ağır metal için laboratuvar analizi gerekir.
